Bilgi Suistimali Suçu (Insider Trading), Cezası ve Ceza Savunması

Bilgi suistimali, uygulamadı adıyla inside trading, henüz kamuoyuna duyurulmamış ve sermaye piyasası araçlarının fiyatlarını, değerlerini veya yatırımcıların kararlarını etkileyebilecek bilgilerle sermaye piyasalarında menfaat elde edilmesidir. Bilgi suistimali, bir sermaye piyasası suçları arasında yer alıp, yatırımların eşit bir şekilde bilgiye ulaşması hedeflenmiştir.

Bu içerikte; bilgi suistimali suçu ve cezası, yargılama süreci ve savunma imkanları hakkında detaylı bilgi verilecektir.

Bilgisi Suistimali Suçunda İçsel Bilgi ve Sürekli Bilgi Nedir?

Bilgi suistimalinin suçundan bahsedebilmek için öncelikle bir “içsel bilgi” olması gerekir. (II-15.1) Özel Durumlar Tebliği madde m.4/1-e hükmünde şu şekilde tanımlanmıştır:

“Sermaye piyasası araçlarının değerini, fiyatını veya yatırımcıların yatırım kararlarını etkileyebilecek henüz kamuya açıklanmamış bilgi, olay ve gelişmeleri,”

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)’nın çıkarmış olduğu Özel Durumlar Rehberi’nde de belirttiği üzere, bir içsel bilgiden bahsedebilmek için şu unsurların varlığı gerekir:

• Somut ve Belirli Olma: Bilginin belirli varsayımlara değil, belirli somut olay veya gelişmelere dayanmalıdır. Örneğin, büyük ölçüde yatırım kararı veya şirket yöneticilerinde önemli değişiklikler buna örnektedir. Henüz başlangıç safhasındaki bir projenin kamuya açıklanması yanıltıcı olabileceğinden, nitelikleri belirginleşene kadar içsel bilgi sayılmaz ve gizliliği korunur.

• Fiyata ve Yatırımcı Kararına Etki Potansiyeli: Bilginin bir pay senedinin değerini, fiyatını veya yatırımcının yatırım kararını etkileyebilecek nitelikte olmalıdır. Bu bilgiyle yatırımcının yatırım yapma veya yapmama kararına etki edebilecek olması gerekir.

• Kamuya Açıklanmamış Olma: Şirket içerisinde bilinen bu bilginin Özel Durumlar Tebliğ kapsamında kamuoyuna açıklanması Bilginin basın toplantısı, televizyon, internet veya borsa forumları yoluyla yayılmış olması, onun kamuya duyurulduğu anlamına gelmez. Bilgi, mevzuatın öngördüğü kamuyu aydınlatma mekanizmalarıyla (KAP) ilan edilene kadar gizli kabul edilir.

• Fiyata ve Yatırımcı Kararına Etki Potansiyeli: Kamuya açıklandığı takdirde, rasyonel bir yatırımcının karar verme anında önemli kabul edeceği, finansal ürünlerin fiyatlarında köklü değişiklikler yaratabilecek nitelikte olmalıdır.

Sürekli bilgi ise, içsel bilgi tanımı dışında kalan ve şirketin olağan faaliyet akışı içinde düzenli olarak ortaya çıkan bilgi türüdür. Örneğin; şirketin genel kurul toplantıları veya dönemsel faaliyet raporları buna örnektir.

Yatırımcının yatırım kararını etkileyecek olan içsel bilgi ile sürekli bilginin kamuoyuna açıklanması zorunludur. Yatırımcılar arasındaki bilgi asimetriği gidermek için halka açık şirketlerde kamuoyunu aydınlatma yükümlülüğü getirilmiştir.

Bilgi Suistimali Suçu Nedir?

Bilgi suistimali suçu, Sermaye Piyasası Kanunu (SPKn) m.106’da bir sermaye piyasası suçu olarak düzenlenmiştir. Bilgi suistimali; şirket yöneticileri ve ilişkide oldukları kişilerin, henüz yatırımcılarla paylaşılmayan bilgilerle kendilerine veya üçüncü kişilere menfaat sağlamasını ifade eder. Yukarıda da açıklaması yapıldığı üzere bu bilgiler içsel bilgilerdir.

Şirket yöneticileri, yatırımcıların yatırım kararını ve sermaye piyasa araçların fiyatını etkileyecek bilgileri herkesten önce öğrenme imkanına sahiptir. Bu bilgiler yatırımcılarla paylaşılmadan menfaat elde edilmesi, yatırımcılar arasındaki adaletsizliğin önüne geçilmek istenmiştir. Suçun konusu şirket içi bilgi olması sebebiyle içeriden öğrenenlerin ticareti, uluslarasın literatürde insider trading olarak da adlandırılmaktadır.

V-101.1 Sayılı Bilgi Suistimali Ve Piyasa Dolandırıcılığı İncelemelerinde Uygulanacak Tedbirler Tebliği Ek-2 kısmında SPK, bilgi suistimali suçunu oluşturabilecek örnek durumlar fiilleri düzenlemiştir;

“A) Bilgi suistimaline ilişkin kalıplar:

1) Bir müşterinin hesap açar açmaz veya uzun bir süredir işlemi olmadığı halde belirli bir payda net alım yönünde işlemler gerçekleştirmesi, bu işlemlerin hızlı bir şekilde tamamlanması için aceleci davranması, bu işlemler sonrasında söz konusu payla ilgili önemli bir gelişmenin yaşanması ve fiyatın yükselmesinin ardından müşterinin söz konusu payları satarak kısa bir süre içerisinde normal olmayan bir kazanç elde etmesi.

2) İçsel bilgiye erişimi olabilecek bir kişinin, genel işlem karakterine uyumlu olmayan surette, halka açık bir şirketi ilgilendiren önemli bir gelişmenin öncesinde ve/veya sonrasında halka açık şirket paylarında alım veya satım ağırlıklı işlem gerçekleştirerek menfaat elde etmesi.

3) Telefonla veya doğrudan müşteri temsilcisine sözlü olarak emirlerin iletimi sırasında veya işlemler gerçekleştikten sonraki süreçte yatırımcının söz, ifade, davranış, tutum ve emirlerinin zamanlamasından hareketle halka açık bir şirketi ilgilendiren içsel bilgiye veya sürekli bilgiye diğer yatırımcılardan önce sahip olduğu yönünde izlenim edinilmesi.”

Bilgi Suistimali Suçunun Unsurları Nelerdir?

SPKn m.106 uyarınca bir bilgi suistmali suçundan bahsedebilmek için şu unsurların varlığı gerekir:

İçsel Bilgi Olması: İlk olarak şirketin mali ve iktisadi durumu hakkında kamuoyuna henüz açıklanmamış bir bilginin varlığı gerekir. Bu bilgi yatırımcıların yatırım kararını, sermaye piyasaların değerini veya hacmini etkileyecek nitelikte olmalıdır.

Sermaye Piyasasında İşlem Yapılması: İçsel bilgiye dayanarak pay senedi gibi sermaye piyasası araçlarında; alım veya satım emri verilmesi, verilen emri değiştirilmesi ya da iptal edilmesi gerekir.

Menfaat Temini veya Zarardan Kaçınma: İçsel bilgiye dayanarak yapılan işlem sonucunda kişinin kendisine veya bir başkasına menfaat sağlaması yahut zarardan kaçınması.

Önemle belirtmek gerekir ki; bilgi suistimali suçu sonrasında bir başka kişilerin zarara uğramasına gerek yoktur. Bu eylemin sermaye piyasasına duyulan güveni ve piyasaların istikrarını bozması yeterlidir. İçeriden öğrenenlerin ticareti suçu bu yönüyle bir soyut tehlike suçudur.

Bilgi Suistimal Suçu Kimler Tarafından İşlenebilir?

İçeriden öğrenenlerin ticareti, herkes tarafından gerçekleştirilmesi mümkün değildir. İçsel bilgiye erişim sağlanması gerekir. Bu kapsamda SPKn m.106 uyarınca bilgi suistimali suçunu işleyebilecek kişiler şunlardır:

• İhraççılar ve bunların bağlı veya hâkim ortak yöneticileri,

• Şirket yöneticiler ve idarecileri,

• Avukat, bağımsız denetçi gibi iş, meslek ve görevlerinin icrası nedeniyle bilgiye erişim imkânı olan kişiler

• Yasadışı yollarla içsel bilgiyi edinmiş olan kişiler,

• Her ne şekilde içsel bilgiye erişmiş olursa olsun, Sahip olduğu bilginin içsel bilgi niteliğinde olduğunu bilen veya ispat edildiği takdirde bilmesi gereken üçüncü kişiler.

Bilgi Suistimali Suçunun Cezası

İçeriden öğrenenlerin ticareti yapanlara karşı hem hapis hem de adli para cezası öngörülmüştür. SPKn. m.106’da Bu suçun 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası veya adli para cezası şeklinde düzenlenmiştir. Hapis cezası ile adlı para cezası aynı anda verilmektedir.

Adli para cezası, suçtan bir menfaat elde edilmişse, elden edilen menfaatin 2 katından az olamaz. Bilgi suistimali suçu, bir şirketin yararına işlenmiş olması halinde tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri uygulanır.

Soruşturma Usulü ve Yargılama Süreci

SPKn’da düzenlenen diğer sermaye piyasası suçlarında olduğu gibi, içeriden öğrenenlerin ticaretinde de SPK’nın mütalaa şartına bağlıdır. SPKn m. 115 uyarınca SPK, Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvuru bulunması halinde soruşturma yapılması mümkündür.

Cumhuriyet başsavcılığı tarafından bir soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, soruşturma bilgileri Kurul’a bildirilir. Kurul, aynı zamanda bu suçun katılanı olmaktadır. Ceza yargılama sürecinde aktif rol oynamaktadır.

Bilgi suistimali suçunda görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesidir.

SPK İdari Tedbir ve Yaptırım Kararları

SPK, içeriden öğrenenlerin ticareti yapan kişiler hakkında savcılığa suç duyurusunda bulunmakla beraber, soruşturma sürecinde idari tedbir kararı alması mümkündür. V-101.1 Sayılı Tebliğ kapsamında uygualancak tedbir kararları şunlardır:

• Borsa İşlem Yasağı ve Kısıtlamalar: Bilgi suistimali suçunun varlığı halinde şühelilerin hakkında 6 aydan 2 yıla kadar borsa işlem yasağı getirilmesidir. Şüphelilerin; kredili alım, açığa satış ve ödünç alma/verme işlemlerinin sınırlandırılmasına karar verilir.

• Emir ve IP Kısıtlamaları: Şüphelilerin dijital kanallardan emir vermesi yasaklanır, doğrudan şube/telefon emir verme şartı getirilir.

• Takas ve Teminat Düzenlemeleri: Brüt takas uygulaması, önceden depo şartı (hisse veya paranın önceden blokeye alınması) veya ek teminat yükümlülükleri getirilmektedir.

• Piyasa Kontrolü: İçsel bilgi ticareti yapılan pay senedinin geçici olarak durdurulması veya işlem gördüğü pazarın değiştirilmesi.

• İdari Para Cezaları: Kamuyu aydınlatma ve özel durum açıklamalarının ihlali halinde uygulanan idari para cezaları. Bu cezalara karşı SPK idari para cezasına itiraz yoluna başvurulmalıdır.

Bilgi Suistimali (Insider Trading) ile Piyasa Dolandırıcılığı (Manipülasyon) Arasındaki Farklar

Her iki suç da sermaye piyasaların güven ve istikrarına karşı işlenin suç olmakla beraber, aralarında bariz farklılıklar mevcuttur:

Piyasa Bozucu Eylemler ile Bilgi Suistimali Suçu Arasındaki Bağlantı ve Farklar

Piyasa bozucu eylemler ile bilgi suistimali suçu, her ikisi de sermaye piyasalarında güven ve istiktrarını bozan fiileri düzenlemiştir. Piyasa Bozucu Eylemler Tebliği (VI-104.1) 4. maddesinde”İçsel bilgi veya sürekli bilgilere ilişkin piyasa bozucu eylemler” düzenlemiştir. İçsel bilgiye dayanarak borsada işlem yapılması bir piyasa bozucu eylem olarak düzenlenmiştir. Ancak, piyasa bozucu eylemler bir kabahatken; insider trading bir suçtur. İçeriden öğrenenlerin ticareti, bir suç vasfına sahip olmadığı takdirde piyasa bozucu eylem olarak nitelendirilmektedir. Konunun idari yaptırım boyutuna ilişkin detaylı bilgiye piyasa bozucu eylemler rehberimizden ulaşabilirsiniz.

Bilgi Suistimali Suçlamalarında Savunma İmkanları

Bilgi suistimali suçu iddiasıyla karşı karşıya kalan kişilerin başlıca başvurabileceği savunma imkanları şunlardır:

• “İçsel Bilgi” Vasfının Oluşmadığının Gösterilmesi: Bu suçun oluşması için Özel Durumlar Tebliğ kapsamında bir içsel bilginin olmadığı, kamuoyuyla paylaşılan bilgilere dayanarak işlem yapıldığını ileri sürülebilir.

• İçsel Bilgiye Erişimi Olmadığı İddiası: Kanunda belirtilen içsel bilgi ticaretini yapabilecek kişiler arasında yer almadığı ve bilgiye erişimin olmadığı ileri sürülebilir.

• Ekonomik Gerekçelerinin Sunulması: Sermaye piyasalarında yapılan işlemlerin kişisel bilgi ve rasyonel gerekçelerle yapıldığı ileri sürülmelidir.

• Haksız Kazanç Sağlanmadığı İddiası: Borsanın ilgili indeksine bağlı olarak kar veya zarar edildiği, olağan dışı bir kar veya zarar durumu olmadı ileri sürülmesi mümkündür.

• Organik Bağ İddiasının Çürütülmesi: Bu suçun ispatında sıklıkla aynı IP adresinden bağlanması gibi ortak iletişim olduğu ileri sürülmektedir. Taraflar arasında ortak iletişim olmadığı ve bağımsız finansal kararlar alındığı log kayıtları ve HTS verileriyle ispatlanmalıdır.

Yatırım Kuruluşlarının Şüpheli İşlem Bildirim Yükümlülüğü

V-102.1 Tebliğinde aracı kurumlara bilgi suistimali ve piyasa dolandırıcılığı suçlarını önlemek amacıyla denetim ve ihbar yükümlülüğü getirilmiştir:

• 5 İş Günü İçinde Bildirim Zorunluluğu (m. 6): Yatırım kuruluşları, bir şüpheli işlemle karşılaştıklarında 5 iş günü içerisinde yazılı olarak SPK Piyasa Gözetim ve Denetim Dairesi’ne bildirmekle yükümlüdür.

• Bildirim Usulü: SPK’ya yapacak bildirimler; içsel bilgi niteliği, MKK sicil verileri, IP adresleri, hesap hareketleri ve mevzuat uyarınca tutulan ses kayıtları ile birlikte sunulur.

• Mutlak Gizlilik İlkesi (m. 8): SPK’ya bildirim yapılan kişi veya kurum hakkında, bildirim yapılan kişiye herhangi bir şekilde açıklama yapılamaz veya üçüncü bir kişiyle paylaşılamaz.

• 8 Yıl Saklama Yükümlülüğü (m. 10): Şüpheli işlemlere ilişkin tüm veri, ses kaydı ve belgeler hem yatırım kuruluşu hem de SPK nezdinde 8 yıl süreyle muhafaza edilir.

Sonuç

Henüz kamuoyuyla paylaşılmamış ve yatırımcı kararlarını etkileyebilecek içsel bilgilerle borsada işlem yapmak, bilgi suistimali suçunu (insider trading) oluşturur. Sermaye Piyasası Kanunu m. 106 uyarınca bu fiiller; hapis ve adli para cezalarının yanı sıra SPK tarafından uygulanan borsa işlem yasaklarına yol açar.

Süreç boyunca hak kaybına uğramamak, 30 günlük idari dava açma süresini kaçırmamak ve proaktif bir savunma hattı kurmak kritik önem taşır. Sermaye Piyasası Düzey 3 Lisansı ve Kurumsal Yönetim Derecelendirme Lisansı sahibi kadromuzdan profesyonel hukuki destek almak için sermaye piyasası avukatı sayfamız üzerinden Kaan Şafak Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.