Anonim şirketlerde hisse devri, diğer adıyla pay devri, ortaklık yapısını değiştiren bir hukuki işlemdir. Tek kişilik anonim şirketlerde de işletme devri sonuçlarını doğurmaktadır. Kural olarak anonim şirket hisse devri herhangi bir şekil şartına tabi değildir. Ancak, payın türüne göre usulü işlemler vardır. Devirden sonra borçtan sorumluluk gibi anonim şirket hisse devrinde dikkat edilmesi gerekenler vardır.
Bu içeriğimizde anonim şirketlerde pay devrinin nasıl yapılacağı, usulü işlemleri ve devirden sonraki sorumluluklar hakkında bilgi verilecektir.
Anonim Şirketlerde Pay Türleri
Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.484 hükmünde belirtildiği gibi pay senetleri, hamiline veya nama yazılı olarak çıkarılabilir:
Nama Yazılı Paylar: Azlığın talebi üzerine (şirket sermayesinde %10’nu, halka açık şirketlerde %5, temsil eden paylar) bastırılan pay türüdür.
Hamiline Yazılı Paylar: Yönetim kurulunun kararı ve söz konusu kararın tescil edilmesiyle bastırılan paylardır. Bedelleri tamamen ödenmemiş olan paylar için hamiline yazılı pay senetleri çıkarılamaz (TTK m.484/2)
İlmühaber: Pay bedelleri ödendikten sonra 3 ay içerisinde hamiline yazılı senetler çıkarılması gerekmektedir. Bu süre zarfında hamiline senetler yerine geçen senetlere verilen addır.
Çıplak Pay: Herhangi bir senede bağlanmamış olmasını ifade eder.
Anonim Şirketlerde Hisse Devri Nasıl Yapılır (Pay Türlerine Göre)
Anonim şirket hisse devri, çıkarılan payın türüne göre farklılık gösterir.
Nama Yazılı Hisse Senetlerinin Devri
Nama yazılı hisse senetlerinin devri kural olarak herhangi bir sınırlama tabi değildir. Ancak, kanunda ve esas sözleşmedeki sınırlamalara dikkat edilmesi gerekir.
TTK m.490 uyarınca nama yazılı payların devri şu şekilde yapılır:
Ciro Edilmesi: Senedin arka yüzüne devredenin, açık bir şekilde, devralanı belirterek imzalamasıdır.
Zilyetliğin Devri: Ciro edilen senedin devralana verilmesidir.
Hamiline Yazılı Hisse Senetlerinin Devri
Hamiline yazılı hisse senetlerinin devri TTK m. 489 şu şekildedir;
; Hamiline yazılı pay senetlerinin devri, şirket ve üçüncü kişiler hakkında, ancak zilyetliğin geçirilmesi suretiyle payı devralan tarafından Merkezi Kayıt Kuruluşuna yapılacak bildirimle hüküm ifade eder.”
Söz konusu hüküm uyarınca hamiline yazılı hisse senetlerin devri için:
Zilyetliğin Devri: Hamiline yazılı olan hissenin devralana devredilmesi.
Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK)’na Bildirim: Hisse devrinin MKK’ya bildirilmesi gerekmektedir.
MKK’ya bildirimi payı devralan kişi yapacaktır. Bu bildirim yapılması sürece, paydan doğan haklar kullanılamaz ve üçüncü kişilere ifade etmez.
İlmühaber Devri
İlmühaberler senetler, nama yazılı hisselerin devri gibi yapılır. Ciro ve zilyetliğin devredilmesi gerekmektedir.
İlmühaberler için TTK’nın 489. maddesinde, nama yazılı hükümler kıyasen uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. Bu hususta; ilmühaberler, nama yazılı senetlerin devrine tabidir.
Çıplak Payların Devri
Çıplak paylar, herhangi bir senede bağlanmamış payları ifade eder. Bu payların devir işlemi için:
Alacağın Temliki Sözleşmesi: Taraflar arasında yazılı olarak alacağın temliki sözleşmesi imzalanmalıdır.
MKK’ya Bildirim: Devir işleminden sonra paydan doğan hakların kullanılabilmesi için MKK’ya bildirilmelidir.
Tek Ortaklı Anonim Şirketlerde Hisse Devri İşlemleri
Tek kişilik anonim şirketlerde hisse devri, payların bir kısmı veya tamamının devredilmesine göre farklılık arz edecektir. Payların bir kısmının devredilmesi halinde, hisse devri hükümleri uygulanacaktır. Ancak, paylarının tamamının devrinde, ticari işletmenin devri söz konusu olacaktır.
Tek ortaklık anonim şirket hisse devri, paylarının tamamı devredilirse, yani ticari işletme devrinde;
Aktif ve pasiflerin devredilmesi,
Yazılı bir devir sözleşmesi hazırlanması,
Tescil ve ilan edilmesi gerekmektedir.
Anonim Şirketlerde Ortağının Ölümü Halinde Hisse Devri
Şirket ortağının ölümü halinde hisse devrini halka açık olan ile olmayan firmalar için farklılık arz etmektedir.
Halka Açık Olmayan Anonim Şirketlerde: Ortağın ölümü halinde mal varlığı derhal; genel kurula katılma haklarıyla oy hakları ise ancak şirketin onayı ile devralana geçmektedir. Genel kurul, pay devrinin onaylama talebini 3 ay içerisinde reddetme hakkı vardır. Genel kurulun reddetmesi haklı sebebe dayanmalıdır. 3 ay içerisinde reddetmediği takdirde devri onaylamış sayılır.
Halka Açık Anonim Şirketlerde: TTK m.495/3 uyarınca, ortağın ölümü halinde mirasçılarına hisse devrine engel olunamaz.
Anonim Şirket Pay Devrinin Sınırlandırılması (Bağlam Kuralları)
Anonim şirketlerde pay devrinin sınırlandırılması, “bağlam olarak ifade edilen, kanuni bağlam ve sözleşmesel bağlam olarak ikiye ayrılır.
Kanuni Bağlam
Kanuni bağlam, anonim şirket hisse devrinde kanundan doğan sınırlamaları ifade etmektedir. Esas sözleşmede yer almasa bile, kanundan kaynaklı olarak anonim şirketlerde pay devrinin sınırlandırılması mümkündür.
Kanuni bağlam TTK m.491 hükmünde düzenlenmiştir. TTK m.491/1 hükmü, bedeli tamamen ödenmemiş paylar, ancak şirket onayıyla devredileceğini belirtmiştir. Ancak, tek başına pay bedelinin ödenmemiş olması yeterli değildir. TTK m.492/2 anonim şirket hisse devrinin sınırlandırılması için:
Devralanın ödeme yeterliliği şüpheli olacak,
Şirketçe istenilen teminat talebi reddedilecek.
Ayrıca, bazı özel kanunlarda Anonim şirketlerde pay devrinin izne bağlanması mümkündür. Örneğin, 6361 Sayılı Kanun uyarınca, faktöring şirketlerinde %10 üzeri pay iktisabı BDDK iznine tabidir.
Esas Sözleşmesel Bağlam
Esas sözleşmesel bağlam, esas sözleşmede anonim şirketlerde pay devrinin sınırlandırılmasına yönelik getirilen sınırlamaları ifade etmiştir. TTK m.492-498 hükümleri arasında düzenlenen esas sözleşmesel bağlam, borsaye kote olan ve olmayan şirketler için farklı hükümler düzenlemiştir.
Halka Açık Olmayan (Borsaya Kote Edilmemiş) Esas Sözleşmesel Bağlam
Hisse devir işleminin gerçekleşmesi için yönetim kurulunun onayı şarttır. Onay alınmadığı sürece, payların mülkiyeti ve hakları devredende kalır. Ancak, yasal intikallerde (örneğin miras) pay hakları devralana anında geçer, fakat genel kurula katılma hakkı gibi haklar için yine de şirketin onayı gerekebilir.
Yönetim kurulu, devir talebini en geç üç ay içinde reddetmezse veya ret kararı haksızsa, onay verilmiş kabul edilir. Şirket, devri reddetmek için esas sözleşmede belirtilmiş önemli bir sebep gösterebilir veya payları gerçek değeriyle satın alma teklifinde bulunabilir. Ayrıca, devralanın kendi adına işlem yapmadığından şüphelenilmesi durumunda, yazılı beyan istenebilir ve bu beyanın verilmemesi durumunda devir reddedilebilir.
Esas sözleşmede belirtilebilecek haklı sebepler sınırlı değildir, ancak şirket ortaklarının yapısı, işletmenin konusu veya bağımsızlığı gibi konulara odaklanmalıdır. Bu sebeplerin esas sözleşmede net bir şekilde ifade edilmesi zorunludur.
Halka Açık (Borsaya Kote Edilmiş) Şirketlerde Esas Sözleşmesel Bağlam
Bu şirketlerde, esas sözleşmeyle borsadan iktisap edilecek payların oranına sınırlama getirilebilir. Bu sınırlamanın yüzdesel olarak belirtilmesi gerekir. Örneğin, “borsada nama yazılı olarak iktisap edilecek paylar, esas sermayenin %1’ini aşamaz” şeklinde bir madde esas sözleşmeye eklenebilir. Bu sınırlamanın uygulanabilmesi için hisse senedinin borsadan alınmış olması ve sınırlamanın esas sözleşmede yüzdesel olarak açıkça yer alması şarttır.
Devralanın kendi adına hareket etmediği yönündeki şüpheler, halka açık şirketlerde de devir reddi için geçerli bir sebep olabilir. Devralan, talep edildiğinde kendi nam ve hesabına hareket ettiğini beyan etmekle yükümlüdür. Aksi halde devir işlemi reddedilebilir.
Kanuni intikaller, halka açık şirketlerde engellenemez. Bu durum, borsaya kote olmayan şirketlerden farklıdır.
Borsadan hisse alındığında, paylardan doğan haklar anında devralana geçer. Ancak, borsa dışı edinimlerde, devralanın pay sahibi olarak tanınmak için şirkete başvurması gerekir. Şirket, bu talebe 20 gün içinde cevap vermelidir. Bu süre içinde yanıt verilmezse, talep kabul edilmiş sayılır.
Anonim Şirketlerde Hisse Devir Sözleşmesi Yapılması Zorunlu Mu?
Anonim şirket pay devrinde kural olarak bir sözleşme yapma zorunluluğu yoktur. Ancak, aşağıdaki durumlarda yazılı bir hisse devir sözleşmesi yapılması gerekir:
Çıplak Pay Devri: Çıplak payların devri alacağın temliki hükümlerine tabidir. Bu sebeple TBK m.183 uyarınca yazılı yapılmalıdır.
(MKK)’ya Bildirim Zorunlu Olduğu Haller: MKK’ya bildirim zorunluluğu olduğu pay devirlerinde yazılı sözleşme yapılmalıdır.
Sermaye Taahhüdü Ödenmemiş Paylar: Taahhüt edilen sermayesi ödenmeyen payların devri aynı zamanda bir borcun devredilmesidir. Borcun nakli sözleşmeleri yazılı yapılmalıdır. Bu sebeple yazılı olarak yapılmalıdır.
Anonim Şirketlerde Hisse Devir Sözleşmesi Nasıl Hazırlanır?
Taraflar arasında akdedilecek sözleşmede şu bilgilere yer verilmesi gerekmektedir:
Şirket unvanı,
Şirket kuruluş ve mevcut sermaye tutarı
Pay türü ve itibari değeri
Mevcut pay oranı ve ne kadarı devredildiği,
Devir bedeli,
Borçlardan sorumluluk
Anonim Şirketlerde Hisse Devri Noter Zorunlu Mu?
Anonim şirket hisse devri sözleşmesinin noterde düzenlenmesi ve noter onaylı olmasına gerek yoktur. Ancak, işlem güvenliği açısından noterden yapılması tercih edilebilir.
Anonim Şirketlerde Hisse Devri Tescil ve İlanı
Anonim şirketlerde hisse devri tescil zorunluluğu yoktur. Devir işlemi tescil edilmeden de ilan edilmesi mümkündür. Ancak, pay devrinden sonra ortaklık sayısının teke düşmesi halinde, bu durumun tescil ve ilan edilmesi gerekmektedir.
Anonim Şirket Hisse Devri İşlemleri Nasıl İlerler?
Anonim şirket hisse devri işlemleri genel olarak şu şekilde ilerlemektedir.
Adım I: Ön Görüşme ve Durum Tespiti (Due Diligence)
Hisse devri süreci, alıcı ve satıcı arasında yapılan ön görüşmelerle başlar. Bu aşamada, devredilecek hisse sayısı, fiyatı ve devir tarihi gibi temel konularda mutabakat sağlanır.
Ardından, devralacak taraf, şirketin mali durumunu, borçlarını ve alacaklarını, potansiyel riskleri ve gelecekteki nakit akışını kapsamlı bir şekilde inceler. Bu inceleme, “due diligence” olarak adlandırılır ve devir işleminin güvenilir bir temele dayanmasını sağlar.
Adım II: Hisse Devir Sözleşmesinin Hazırlanması
Taraflar ön görüşmelerde anlaştıkları koşullar çerçevesinde bir hisse devir sözleşmesi hazırlar. Bu sözleşmenin yasal geçerliliği son derece önemlidir. Özellikle Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) sistemine tabi şirketlerde hisse devrinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Aksi takdirde, ilgili hisselerden doğan haklar kullanılamaz.
Adım III: Pay Defterine Kayıt ve MKK Bildirimi
Hisse devir işleminin geçerli sayılması ve yasal sonuçlar doğurması için, devrin pay defterine işlenmesi gerekir. Bu kayıt işlemi, yönetim kurulu tarafından yapılır. MKK’ya tabi şirketlerde ise devrin MKK’ya bildirilmesi zorunluluğu bulunur.
Adım IV: Tescil ve İlan
Limited şirketlerdeki zorunluluğun aksine, anonim şirketlerde hisse devrinin ticaret siciline tescil ve ilan edilmesi zorunlu değildir. Ancak, taraflar dilerse bu işlemi isteğe bağlı olarak gerçekleştirebilir.
Devrin tescil edilmek istenmesi durumunda, noterde onaylanmış hisse devir sözleşmesi, pay defterinin bir örneği ve genel kurul kararı gibi belgelerin dilekçeyle ticaret sicil müdürlüğüne sunulması gerekir. Bu işlemler, devir sürecini resmileştirir ve kamuya açık hale getirir.
Anonim Şirketlerde Hisse Devrinde Dikkat Edilmesi Gerekenler
Bir anonim şirket hisse devrinde başlıca şu hususlara dikkat edilmesi gerekmektedir:
Şekil Şartı: Pay devri yaparken, yazılı sözleşme yapma zorunluluğu olup olmadığının kontrol edilmesi gerekir. Örneğin, ıplak ve bedeli tamamen ödenmemiş payların devri yazılı olarak yapılması gerekir.
Geçerlilik Şartı: Paydan doğan haklarının kullanabilmesi için pay defterine kayıt veya MKK’ya bildirim şartların yerine getirilmesi gerekir. Örneğin, borsaya kote edilmiş payların MKK’ya bildirim yapılmalıdır.
Pay Devri Sınırlamaları: Kanundan veya esas sözleşmeden kaynaklanan pay devri sınırlandırılmaları kontrol edilmesi gerekir.
Kefalet Sözleşmeleri: Banka kredi sözleşmelerinde olduğu gibi, pay devrinden sonra da kefalet sözleşmeleri geçerliliğini korur. Bu sebeple, devir işlemi öncesi kefaletlerin sonlandırılması gerekir.
Yönetim Kurulu Sorumluluğu: Payını devreden ortağın bir yönetim kurulu üyesi olması halinde, genel kuruldan ibra alması gerekmektedir. Aksi takdirde, pay devrinden sonra da yönetim kurulu görevinden dolayı sorumluluğunun devam etmesi mümkündür.
Kamu Borçlarından Sorumluluk: Anonim şirket ortaklarının şirket borçlarından dolayı bir sorumluluğu yoktur. Ancak, ortaklık sıfatının taşıdığı dönemlerde kamu borçlarından sorumlu olma ihtimali vardır. Bu gibi durumlarda rücu hükümlerinin düzenlenmesi gerekir.
Anonim Şirketlerde Hisse Devri Sonrası Sorumluluk
Anonim şirket hisse devri sonrasında hem devreden hem de devralanın bazı sorumlulukları mevcuttur.
Hisse Devrinde Devredenin Sorumluluğu
Hisse devrinde devreden kişinin bazı sorumlulukları mevcuttur:
Ödenmemiş Pay Bedelinkinden: Şirket kuruluşuna veya sermaye artırımına katılmış olması, sonraki iki sene içerisinde iflas etmiş ve devralan ortağın paydan doğan haklarını kullanamaması halinde ortaya çıkar.
Vergisel Sorumluluk: Payını devreden ortağın, payı elde ettikten sonraki iki sene içerisinde devrederse, değer artış kazancına tabi olur. Ancak, 2 seneden fazla sahip olunan hisselerin devrinde vergi yoktur.
Kamu Borçlarından Sorumluluk: Şirkete ortak olunduğu tarihteki vergi borçlarından kaynaklı sorumluluk devam edebilir.
Banka Kredilerinden Sorumluluk: Hisse devir sonrası, banka kredilerine müteselsil kefaletler geçerliliğini devam ettirir. Bu kefalet sözleşmelerinden kaynaklı sorumluluk söz konusu olabilir.
Devir Alan Ortağın Sorumlulukları
Hisse devrinde devralan ortağın sorumlulukları şunlardır:
MKK’ya bildirim,
Bedeli ödenmemiş hisse senetlerin borçları,
Şirketin kamu borçlarından sorumluluk
Anonim Şirketlerde Hisse Devir Bedelinin Ödenmemesi
Anonim şirket hisse devir bedelinin ödenmemesi halinde devreden ortak başvurabileceği hukuki imkanlar şunlardır:
Devir bedelinin tahsili için icra takibi başlatabilir,
Devir işleminin iptali ile payların iadesi ve zararının karşılanmasını talep edebilir.
Sonuç
Anonim şirketlerde hisse devri, kural olarak herhangi bir sınırlama tabi değildir. Ancak, bağlam olarak ifade edilen kanundan veya esas sözleşmeden kaynaklı sınırlamalar mevcut olabilir.
Pay devri için yazılı sözleşme yapılması veya tescil zorunluluğu yoktur. Ancak, çıplak payın devrinde yazılı sözleşme zorunluluğu, MKK’ya bildirim gibi usulü işlemlerin olması mümkündür.
Anonim şirketlerde hisse devri taraflar için ciddi hukuki sorumluluk doğurabilecek işlemlerdir. Bu sebeple bir avukattan destek alınması gerekmektedir. Anonim şirket hisse devir sözleşmesinin hazırlanması ve sürecinin yürütülmesi için bizlere ulaşabilirsiniz.
